თუმცა ბევრი ტესტის გაკეთება და ტესტთან სწორად მუშაობა ერთი და იგივე არ არის.
შეიძლება ადამიანმა ასობით ტესტი გააკეთოს და კონკრეტული კითხვების სწორი პასუხებიც დაიმახსოვროს, მაგრამ გამოცდაზე იმავე სამართლებრივი საკითხის განსხვავებული ფორმულირებით შეხვედრისას შეცდომა მაინც დაუშვას.
რატომ?
იმიტომ, რომ გამოცდისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სწორი პასუხის ცოდნა, არამედ იმის გაგებაც, რატომ არის ეს პასუხი სწორი, რატომ არის დანარჩენი პასუხები არასწორი და რა გარემოების შეცვლა შეცვლიდა პასუხსაც.
შეიძლება ადამიანს კონკრეტული ნორმა კარგად ჰქონდეს ნასწავლი, მაგრამ მის საფუძველზე შედგენილ კითხვას მაინც ვერ უპასუხოს სწორად.
ტესტი ყოველთვის პირდაპირ არ ამოწმებს იმას, გახსოვს თუ არა კონკრეტული მუხლი.
კითხვაში შეიძლება მოცემული იყოს რამდენიმე ფაქტობრივი გარემოება, მაგრამ მათგან მხოლოდ ერთს ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა. შეიძლება ტექსტში ისეთი ინფორმაციაც იყოს, რომელიც პასუხის გასაცემად საერთოდ არ არის საჭირო.
ამიტომ ტესტის კითხვისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ იმის გახსენება, თუ რა წერია კანონში, არამედ იმის ზუსტად დანახვა, რას გეკითხებიან და რომელი გარემოებაა პასუხისთვის გადამწყვეტი.
ტესტის სირთულე ხშირად იმაშიც მდგომარეობს, რომ სავარაუდო პასუხები ერთმანეთს ძალიან ჰგავს.
ამ შემთხვევაში მხოლოდ ზოგადი ცოდნა აღარ არის საკმარისი. საჭიროა პასუხების ერთმანეთთან შედარება და იმ მცირე განსხვავების აღმოჩენა, რომელიც ერთ პასუხს სწორად, ხოლო დანარჩენებს არასწორად აქცევს.
ეს განსხვავება შეიძლება იყოს:
სწორედ ამიტომ არ უნდა აირჩიოთ პასუხი მხოლოდ იმიტომ, რომ ის ყველაზე „ნაცნობად“ ჟღერს.
სამართლებრივ ტესტებში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ნორმის ზუსტ ფორმულირებას.
„და“ და „ან“ შეიძლება ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებულ სამართლებრივ შედეგს ქმნიდეს. იგივე ეხება „ან/და“-ს.
ასევე განსხვავებული მნიშვნელობა აქვს სიტყვებს „ვალდებულია“ და „უფლებამოსილია“. ერთი ვალდებულებას ადგენს, მეორე კი უფლებამოსილებას.
„მხოლოდ“, „გარდა“, „არაუგვიანეს“ და სხვა მსგავსი სიტყვებიც შესაძლოა სწორედ ის დეტალი აღმოჩნდეს, რომელიც საბოლოოდ სწორ პასუხს განსაზღვრავს.
ამის საილუსტრაციოდ განვიხილოთ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-2 ნაწილის მაგალითი:
„არ შეიძლება პირს წაეყენოს ბრალი ან/და დაედოს მსჯავრი იმ დანაშაულისათვის, რომლისთვისაც იგი ერთხელ უკვე გამართლებულ ან მსჯავრდებულ იქნა.“
დავუშვათ, ტესტში მოცემულია რამდენიმე თითქმის იდენტური პასუხი და მათ შორის განსხვავება მხოლოდ „და“, „ან“ და „ან/და“-ს გამოყენებაშია.
თუ ნორმის შინაარსი მხოლოდ ზოგადად გვახსოვს, პასუხები შეიძლება თითქმის ერთნაირად მოგვეჩვენოს.
მაგრამ ნორმის ზუსტი გააზრების შემთხვევაში ვიწყებთ მათ გამორიცხვას.
ჯერ ვაკვირდებით პირველ ნაწილს — ნორმა იყენებს „ან/და“-ს.
შემდეგ მეორე ნაწილს — პირი უკვე „გამართლებულ ან მსჯავრდებულ“ უნდა იყოს.
ამგვარად, ერთი შეხედვით უმნიშვნელო სიტყვები საშუალებას გვაძლევს ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ სწორი და არასწორი პასუხები.
ეს მაგალითი კარგად აჩვენებს, რომ ტესტის გაკეთება მხოლოდ იმის ცოდნა არ არის, რომელ მუხლზეა საუბარი. საჭიროა ნორმის ზუსტი წაკითხვა და პასუხებს შორის სამართლებრივად მნიშვნელოვანი განსხვავებების აღმოჩენა.
შეიძლება ადამიანმა ასობით ტესტი გააკეთოს და დაიმახსოვროს კიდეც, რომ კონკრეტულ კითხვაზე სწორი პასუხია D.
მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ მან საკითხი გაიაზრა.
მთავარი კითხვები შემდეგია:
რატომ არის D სწორი?
რატომ არის A, B და C არასწორი?
რა უნდა შეცვლილიყო კითხვაში, რომ სწორი პასუხი A, B ან C გამხდარიყო?
სწორედ მესამე კითხვა არის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი.
თუ კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებას შევცვლით და მასთან ერთად სამართლებრივი შედეგიც იცვლება, ერთი ტესტის განხილვით უკვე რამდენიმე შესაძლო საგამოცდო სიტუაციას ვსწავლობთ.
ტესტის დამოუკიდებლად გაკეთებისას საბოლოოდ ხშირად მხოლოდ შედეგს ვხედავთ — პასუხი სწორია თუ არასწორი.
მაგრამ გამოცდისთვის მომზადების თვალსაზრისით გაცილებით მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რატომ დავუშვით შეცდომა.
მიზეზი შეიძლება იყოს:
თუ შეცდომის შემდეგ უბრალოდ სწორ პასუხს დავიმახსოვრებთ, არსებობს ალბათობა, რომ იმავე სამართლებრივ საკითხზე სხვაგვარად შედგენილ ტესტში იგივე შეცდომა გავიმეოროთ.
კარგი განხილვა ამიტომ არ უნდა მთავრდებოდეს ფრაზით — „სწორი პასუხია D.“
განხილვისას უნდა გაირკვეს, რატომ არის D სწორი, რატომ არის დანარჩენი პასუხები არასწორი, რომელი სიტყვა ან ფაქტობრივი გარემოება გახდა გადამწყვეტი, რა შეიცვლებოდა სხვა გარემოების არსებობისას და როგორ შეიძლება იგივე სამართლებრივი საკითხი სხვა ფორმულირებით შეგვხვდეს.
სწორედ აქ ჩანს ტესტის განხილვის მთავარი ღირებულება.
თუ განხილვა მხოლოდ სწორი პასუხის დასახელებით დასრულდა, მსმენელმა შეიძლება ერთი კონკრეტული ტესტი დაიმახსოვროს.
მაგრამ თუ განხილვისას იცვლება ფაქტობრივი გარემოებები და ვაანალიზებთ, როგორ ცვლის თითოეული მათგანი სამართლებრივ შედეგს, ერთი ტესტი უკვე რამდენიმე შესაძლო საგამოცდო კითხვისთვის გვამზადებს.
საკვალიფიკაციო გამოცდაზე ხომ არავინ გვაძლევს გარანტიას, რომ საკითხი ზუსტად იმავე ფორმულირებით შეგვხვდება, როგორც სავარჯიშო ტესტში ვნახეთ.
ამიტომ მიზანი კონკრეტული პასუხების დამახსოვრება კი არა, სწორი პასუხის პოვნის ლოგიკის სწავლაა.
სწორედ ამ პრინციპზეა აგებული J&J Training Center-ის ადვოკატის საკვალიფიკაციო გამოცდის მოსამზადებელი პროგრამის მნიშვნელოვანი ნაწილი:
ლექცია → შესაბამისი ტესტები → ტესტების ლექტორთან განხილვა → შეცდომების ანალიზი → საკითხის სხვადასხვა ვარიაციის განხილვა → იმიტირებული გამოცდა.
ტესტის მიზანი მხოლოდ იმის შემოწმება არ არის, რამდენი სწორი პასუხი დააგროვეთ.
მისი ღირებულება იმაშია, რომ თითოეული შეცდომის მიზეზი გაიაზროთ და შემდეგ მსგავს კითხვასთან უკვე სხვა გამოცდილებით დაბრუნდეთ.
რა თქმა უნდა, გამოცდისთვის ბევრი ტესტის გაკეთებაც მნიშვნელოვანია. თუმცა მხოლოდ რაოდენობა წარმატების გარანტია ვერ იქნება.
მთავარია, თითოეული ტესტის შემდეგ შეგეძლოთ პასუხი გასცეთ სამ კითხვას:
რატომ არის ეს პასუხი სწორი?
რატომ არის დანარჩენი პასუხები არასწორი?
რა გარემოება უნდა შეიცვალოს, რომ სამართლებრივი შედეგიც შეიცვალოს?
თუ ამ კითხვებზე პასუხის გაცემა შეგიძლიათ, მაშინ კონკრეტულ ტესტს აღარ იმახსოვრებთ — სწავლობთ სამართლებრივ აზროვნებას, რომელიც სხვა ფორმულირებით დასმულ კითხვაზეც გამოგადგებათ.
სწორედ ამიტომ ადვოკატის საკვალიფიკაციო გამოცდისთვის უნდა ისწავლოთ არა მხოლოდ სამართალი, არამედ როგორ წაიკითხოთ ტესტი, როგორ დაინახოთ სამართლებრივი ნიუანსი და როგორ მიხვიდეთ სწორ პასუხამდე.
ამ მიდგომის პრაქტიკაში გამოყენების შესაძლებლობას კი J&J Training Center-ის მოსამზადებელ პროგრამაში იპოვით.